Tứ phủ Thánh Cậu: các vị Cậu, Cậu Bé Đồi Ngang và giá hầu Cậu

Thánh Cậu là hàng thánh thấp nhất trong sáu hàng cơ bản của điện thờ Mẫu, nhưng lại gần gũi với người đi lễ hơn cả. Theo hình dung phổ biến, các Cậu là những đứa trẻ hồn nhiên, được thờ ở những ban nhỏ hai bên điện hoặc cung riêng. So với các hàng trên, tư liệu về từng vị Cậu khá ít; bài này tổng hợp những gì đã có nguồn và nói rõ chỗ còn trống.

Thánh Cậu trong thần điện thờ Mẫu

Theo nhà nghiên cứu Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022), thần điện thờ Mẫu có sáu hàng cơ bản, từ Tam tòa Thánh Mẫu xuống tới Thập vị Thánh Cậu. Các Cậu được quan niệm là những đứa trẻ mất khi chưa đầy mười tuổi, được hóa thánh và làm phụ tá cho các Ông Hoàng. Đây là quan niệm tín ngưỡng, giúp hiểu cách người thực hành hình dung về các Cậu, không phải một nhận định lịch sử.

Trên điện, ban Cô và ban Cậu thường được đặt hai bên hoặc ở một cung riêng, tách khỏi ban Công đồng chính giữa. Cách bài trí cụ thể thay đổi theo quy mô điện và hiểu biết của thủ nhang, không có một khuôn mẫu duy nhất. Thứ bậc đầy đủ có trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ; phần nền tảng xem ở bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Tên gọi các Cậu thường đi theo thứ tự giống các Ông Hoàng: Cậu Cả, Cậu Đôi, Cậu Bơ cho tới Cậu Bé. Tuy vậy, danh sách mười vị cụ thể, kèm tích và đền thờ từng vị, chưa có tư liệu thống nhất. Ngoài các vị theo thứ tự, mỗi đền còn có thể thờ một Cậu bản đền riêng.

Bảng tổng hợp các vị Thánh Cậu

Ngày tháng đều là âm lịch. Màu áo chỉ ghi khi có nguồn mô tả. "Chưa rõ" nghĩa là chưa tìm thấy tư liệu đáng tin và thống nhất.

Cậu Hoàng Đôi và Cậu Hoàng Bơ

Theo Phạm Thị Thơm, trong hàng Thánh Cậu, hai vị hay giáng đồng nhất là Cậu Hoàng Đôi và Cậu Hoàng Bơ. Ngoài nhận định về tần suất hầu, tích riêng của hai vị chưa được khảo cứu kỹ trong các nguồn đã đối chiếu.

Một số tài liệu tổng hợp tiếng Anh (bài "Four Palaces") ghi Cậu Đôi ngự ở Sòng Sơn, Phố Cát và Đồi Ngang, tức là quanh các nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở Thanh Hóa và Ninh Bình. Đây là nguồn phổ thông, nên bảng trên ghi "theo một số tài liệu tổng hợp". Về Cậu Hoàng Bơ, chưa có tư liệu thống nhất về đền chính hay ngày tiệc riêng.

Cậu Bé Đồi Ngang

Cậu Bé Đồi Ngang là vị Cậu có tư liệu rõ nhất. Phủ Đồi Ngang, còn gọi là đền Cậu Bé Đồi Ngang, nằm ở xã Phú Long, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình (địa danh trước sáp nhập 2025), cạnh khu hồ Đồng Chương. Có nguồn đặt Đồi Ngang ở khu vực Tam Điệp; bài này theo địa chỉ mà Báo Pháp luật Việt Nam ghi.

Tích Cậu Bé theo lời kể dân gian

Theo lời thủ nhang được Báo Pháp luật Việt Nam dẫn, tích Cậu Bé là chuyện dân gian chứ không phải nhân vật lịch sử. Trong lần giáng trần thứ ba ở vùng Nho Quan, Thánh Mẫu Liễu Hạnh gặp lại người chồng họ Mai từ kiếp trước và nên duyên. Bà mong có con, rồi một hôm nghe tiếng trẻ khóc trong bụi hoa hồng. Đứa trẻ được đặt tên là Hồng Hoa theo bụi hoa ấy. Lớn lên, Cậu tài giỏi, giúp dân giúp nước. Muốn hiểu thêm về Thánh Mẫu Liễu Hạnh và các kiếp giáng trần, xem bài Tam Tòa Thánh Mẫu và Mẫu Địa Phủ.

Hình tượng và đền thờ

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, tượng Cậu tại phủ có gương mặt tròn, mắt sáng, mặc áo xanh, đội khăn, quấn xà cạp, đi hài thêu. Phủ từng bị phá năm 1953, được dựng lại năm 1991 nhờ công đức của người dân và tu sửa năm 2012. Tờ báo gọi đây là nơi duy nhất ở miền Bắc có đền thờ Thánh Cậu. Đó là nhận định của tờ báo; trên thực tế nhiều điện, đền khác vẫn có ban hoặc miếu thờ Cậu, như miếu Cậu ở cụm đền Đông Cuông.

Dân gian lưu truyền rằng nhiều người đến phủ Đồi Ngang cầu con, cầu tìm lại gia súc thất lạc. Lễ đông nhất vào mùa xuân; ngày tiệc cụ thể chưa rõ.

Cậu Bé Cửa Đông và các Cậu bản đền

Cậu Bé Cửa Đông được nhắc trong nghiên cứu của Phạm Thị Thơm như một giá trong trình tự hầu khi thanh đồng thỉnh thêm các giá Trần triều: giá Chầu Bát hầu sau Cô Bé Cửa Suốt, Cậu Bé Cửa Đông và trước các giá hàng Quan. Đền chính của Cậu Bé Cửa Đông chưa có tư liệu thống nhất.

Cậu bản đền là vị Cậu gắn với riêng một ngôi đền. Ví dụ, theo Báo Lào Cai, cụm di tích Đông Cuông có miếu Cô, miếu Cậu và miếu Đức Ông ở bờ bên kia sông Hồng, đối diện đền chính. Ở đền Bắc Lệ (Lạng Sơn), các trang giới thiệu đền cho biết miếu Chầu Bé thờ thêm Cậu Bé. Cách thờ Cậu bản đền phản ánh rõ tính địa phương của tín ngưỡng: mỗi cộng đồng có một "đứa trẻ thiêng" của riêng mình.

Giá Cậu trong hầu đồng

Một buổi hầu đi từ cao xuống thấp: Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô rồi mới tới Cậu. Ở Nam Định, theo luận án của Trần Hải Minh (2018), người ta chỉ "hầu xuôi" theo thứ tự này. Vì vậy giá Cậu thường nằm ở cuối vấn hầu, sau các giá Thánh Cô. Tuy vậy, khi có thỉnh thêm Trần triều, Cậu Bé Cửa Đông lại được chen vào trước hàng Quan như đã nói ở trên.

Mỗi giá vẫn đi theo bốn bước chung: mời Thánh nhập, kể sự tích công đức, xin Thánh phù hộ và đưa tiễn. Vì các Cậu được hình dung là trẻ nhỏ, theo mô tả phổ biến, thanh đồng hầu giá Cậu thường thể hiện nét hồn nhiên, nhanh nhẹn rồi ban lộc cho người dự. Màu khăn áo và đạo cụ cụ thể của từng giá Cậu chưa được ghi chép rõ. Chi tiết về khăn áo, số giá và vai trò của cung văn có trong bài Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo.

Thánh Cậu không phải "búp bê Kumanthong"

Mấy năm gần đây, trên mạng xuất hiện trào lưu "nuôi Kumanthong", tức nuôi búp bê được cho là chứa linh hồn trẻ nhỏ. Năm 2019, Công an tỉnh Hưng Yên đã cảnh báo đây là một hình thức mê tín, có gốc từ tín ngưỡng dân gian Thái Lan, đi ngược văn hóa truyền thống và gây hại về kinh tế, theo Báo Pháp luật Việt Nam. Trào lưu này không thuộc hệ thống Tứ phủ. Thánh Cậu trong tín ngưỡng thờ Mẫu được thờ trên ban điện, trong không gian đền phủ, không phải vật nuôi trong nhà để cầu may.

Cũng nên tỉnh táo khi có người nói một em bé "có căn Cậu" và cần làm lễ tốn kém. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhiều lần yêu cầu chấn chỉnh hiện tượng trục lợi, mê tín trong thực hành thờ Mẫu, còn Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi. Nếu trẻ có vấn đề sức khỏe hay giấc ngủ, việc trước tiên là đưa trẻ đi khám. Bài Trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng bàn kỹ hơn về chuyện "căn số".

Đi lễ ban Cậu: giản dị là đủ

• Lễ vật theo nguyên tắc "tùy tâm biện lễ": hương, hoa, quả, bánh kẹo là đủ. Không cần sắm đồ mã cầu kỳ.
• Người đến cầu con có thể coi việc lễ là chỗ dựa tinh thần, đồng thời vẫn nên thăm khám, tư vấn y tế khi cần.
• Nếu có thắc mắc về nghi lễ, bạn có thể đặt câu hỏi ở trang hỏi đáp tâm linh, và tra ngày âm lịch của các lễ ở trang ngày lễ.

Câu hỏi thường gặp

Thánh Cậu là ai?

Thánh Cậu là hàng thứ sáu, thấp nhất trong sáu hàng thánh cơ bản của điện thờ Mẫu. Theo quan niệm của người thực hành, các Cậu là những đứa trẻ mất khi chưa đầy mười tuổi, hóa thánh và làm phụ tá cho các Ông Hoàng.

Có bao nhiêu vị Thánh Cậu?

Theo cách gọi phổ biến là Thập vị Thánh Cậu, tức mười vị. Tuy nhiên danh sách cụ thể, tích và đền thờ từng vị chưa có tư liệu thống nhất. Mỗi đền còn có thể thờ thêm một Cậu bản đền.

Cậu nào hay được hầu nhất?

Theo nghiên cứu của Phạm Thị Thơm, hai vị thường giáng đồng nhất là Cậu Hoàng Đôi và Cậu Hoàng Bơ.

Phủ Đồi Ngang ở đâu và thờ ai?

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, phủ Đồi Ngang ở xã Phú Long, huyện Nho Quan, Ninh Bình (địa danh trước sáp nhập 2025), thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Cậu Bé Đồi Ngang. Có nguồn khác đặt Đồi Ngang ở khu vực Tam Điệp.

Ban Cậu đặt ở đâu trên điện?

Ban Cô và ban Cậu thường đặt hai bên hoặc ở cung riêng, tách khỏi ban Công đồng. Cách bài trí cụ thể tùy từng điện. Bạn có thể tham khảo các đền phủ theo vùng ở trang đền chùa linh thiêng.