Tứ phủ Chầu Bà: các vị Chầu, đền thờ chính và ngày tiệc âm lịch

Chầu Bà là hàng thánh nữ đứng ngay dưới Tam tòa Thánh Mẫu và Ngũ vị Quan Lớn trên điện thờ Mẫu. Người đi lễ hay nghe tên Chầu Đệ Nhị, Chầu Bát, Chầu Bé, nhưng ít ai biết vị nào có đền riêng, vị nào chỉ còn danh xưng. Bài này tổng hợp các vị Chầu theo tư liệu đã đối chiếu và nói rõ chỗ các nguồn còn ghi khác nhau.

Chầu Bà đứng ở đâu trong Tứ phủ

Theo nhà nghiên cứu Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022), thần điện thờ Mẫu có sáu hàng cơ bản. Tứ phủ Chầu Bà là hàng thứ ba, sau Tam tòa Thánh Mẫu và Ngũ vị Quan Lớn, trước Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Các Chầu được quan niệm là hóa thân của Mẫu, trực tiếp hầu cận Mẫu, và tổng cộng có tới mười hai vị. Thứ bậc đầy đủ của các hàng thánh được giải thích trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ.

Bốn vị đầu ứng với bốn phủ: Thượng Thiên (trời), Thượng Ngàn (rừng núi, còn gọi Nhạc phủ), Thoải (sông nước) và Địa (đất). Các vị từ Chầu Năm trở đi phần lớn gắn với một vùng đất hoặc một ngôi đền, nhất là vùng núi phía Bắc. Vị thứ mười hai, Chầu Bản Cảnh, là vị Chầu của chính ngôi đền, nên mỗi nơi một khác. Về bốn phủ, xem tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Danh sách mười hai Chầu là danh sách phổ biến trong thực hành. Giới nghiên cứu mới khảo cứu kỹ một số vị; nhiều vị khác chỉ còn tên trong văn chầu.

Bảng tổng hợp các vị Chầu Bà

Màu áo ở bảng dưới, nếu có, là màu suy theo phủ (Thiên đỏ, Nhạc xanh, Thoải trắng, Địa vàng). Ngày tháng đều là âm lịch. "Chưa rõ" nghĩa là chưa tìm thấy tư liệu đáng tin và thống nhất.

Những vị Chầu có tư liệu rõ hơn

Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Chầu Đệ Nhị thuộc miền rừng núi. Ở đền Tiên La có hẳn một cung Đệ Nhị. Đền Đông Cuông (huyện Văn Yên, Yên Bái cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai) mang tên "Đền Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn", trong khi báo chí lại gọi chủ thần là Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn. Vì ranh giới giữa Mẫu và Chầu ở đây chưa thống nhất, bài này không khẳng định đền thờ vị nào. Lễ hội đền Đông Cuông (Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ 2023) có hai kỳ: ngày Mão đầu tháng Giêng và lễ Cơm mới ngày Mão tháng Chín.

Chầu Đệ Tam Thoải

Nhiều trang phổ thông gọi đền Thác Hàn bên sông Lèn (nay thuộc xã Tống Sơn, Thanh Hóa, cũ là xã Hà Sơn, huyện Hà Trung) là đền "Chầu Đệ Tam". Báo Văn Hóa lại gọi chủ thần đền Hàn Sơn là Thánh Mẫu Đệ Tam. Lễ chính của đền vào ngày 12/6 âm lịch, trong "tháng tiệc Thoải phủ". Về Mẫu Thoải, xem bài Tam Tòa Thánh Mẫu và Mẫu Địa Phủ.

Chầu Bát Nàn Đông Nhung Đại tướng

Bài khảo cứu của Phạm Thị Thơm (2022) coi bà là nữ tướng thời Hai Bà Trưng, quê Phượng Lâu, Bạch Hạc (Phú Thọ), con ông Vũ Chất và bà Hoàng Thị Mẫu. Báo Nhân Dân và VietnamPlus gọi bà là Bát Nạn tướng quân Vũ Thị Thục (Thục Nương), được Trưng Vương phong Đông Nhung Đại tướng quân và hy sinh trong trận cuối chống quân Hán.

Đền Tiên La trên gò Kim Quy là nơi thờ chính. Đền nay thuộc xã Tiên La, tỉnh Hưng Yên (trước là xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình) và là di tích quốc gia từ năm 1986. Lễ hội Tiên La khai hội ngày 10 tháng Ba âm lịch, chính hội ngày 17/3; Nhân Dân (2024) ghi lễ hội kéo dài tới ngày 20/3. Về ngày hóa của bà, các nguồn ghi khác nhau: báo chí gắn ngày 17/3 với ngày bà hy sinh, còn bài khảo cứu năm 2022 ghi truyền thuyết về ngày 18/3. Bà còn được thờ ở đền Tân La (Hưng Yên), đền Tám Gian (Hải Phòng) và đền Bát Nạn (Phú Thọ).

Trong hầu đồng, đa số thanh đồng hầu Chầu Bát theo lối võ tướng. Khi thanh đồng thỉnh thêm các giá Trần triều, giá Chầu Bát được xếp sau Cô Bé Cửa Suốt, Cậu Bé Cửa Đông và trước các giá hàng Quan.

Chầu Bé Bắc Lệ

Đền Bắc Lệ, còn gọi Đền Công đồng Bắc Lệ, ở thôn Bắc Lệ, xã Tân Thành, huyện Hữu Lũng (địa danh trước sáp nhập 2025), tỉnh Lạng Sơn. Theo các trang giới thiệu đền, nơi đây còn thờ Mẫu Thượng Ngàn, Cô Bé và Công đồng Tứ phủ, lễ hội chính từ 18 đến 20/9 âm lịch.

Bà Chúa Thác Bờ

Bà Chúa Thác Bờ không nằm trong danh sách mười hai vị nhưng được thờ rộng rãi ở vùng sông Đà. Theo Báo Thanh Tra, dân gian thờ hai người phụ nữ: bà Đinh Thị Vân, người Mường, và một bà người Dao, những người đã vận động dân góp lương thực, làm bè đưa quân Lê Lợi vượt thác Bờ khoảng năm 1430–1432.

Khi thủy điện Hòa Bình khởi công năm 1979, đền cũ dưới chân thác được dời lên cao. Báo Thanh Tra mô tả hai đền ở xã Vầy Nưa (huyện Đà Bắc) và xã Thung Nai (huyện Cao Phong); Báo Pháp luật lại ghi địa chỉ xóm Bưng, xã Ngòi Hoa, huyện Tân Lạc. Đây đều là địa danh trước sáp nhập 2025, nay thuộc tỉnh Phú Thọ. Mùa lễ kéo dài từ mùng 7 tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch.

Chầu Bảy và đền Tân La: một chỗ dễ nhầm

Trên mạng hay gặp cụm "Chầu Bảy Tân La". Nguồn học thuật gọi vị thứ bảy là Chầu Bảy Kim Giao, một vị ít khi giáng đồng. Còn đền Tân La ở Hưng Yên là nơi thờ Chầu Bát.

Cũng nên lưu ý rằng Phạm Thị Thơm có nhắc một ngôi đền gọi là "đền Chầu Tám Đồng Mỏ" ở Lạng Sơn, trong khi danh sách phổ biến lại xếp vị gắn với Đồng Mỏ là Chầu Mười. Tên gọi giữa các vùng còn chồng lấn.

Vì sao nhiều vị Chầu ít được hầu

Theo Phạm Thị Thơm, Chầu Đệ Nhất, Chầu Bảy Kim Giao và Chầu Chín Cửu Tỉnh "không rõ thần tích, ít khi giáng đồng". Ngược lại, trong thực hành, các giá Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam, Chầu Đệ Tứ, Chầu Lục, Chầu Bát, Chầu Mười, Chầu Bé thường được thỉnh hơn. Phạm Thị Thơm cũng xếp Chầu Lục và Chầu Bé vào lối hầu thượng ngàn. Trình tự một buổi hầu có trong bài Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo.

Đi lễ đền Chầu: vài điều nên giữ

• Lễ vật theo nguyên tắc truyền thống "tùy tâm biện lễ": hương, hoa, quả, trầu cau là đủ.
• Không đốt vàng mã quá mức ở di tích. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhiều lần yêu cầu chống thương mại hóa, trục lợi và mê tín trong thực hành thờ Mẫu.
• Nếu ai đó nói bạn "có căn Chầu" rồi đòi làm lễ tốn kém, hãy đọc bài Trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng.
• Tra ngày lễ âm lịch ở trang ngày lễ và xem lịch các đền trong bài các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội.

Câu hỏi thường gặp

Tứ phủ Chầu Bà có bao nhiêu vị?

Theo cách xếp phổ biến, có mười hai vị, từ Chầu Đệ Nhất đến Chầu Bé, cộng Chầu Bản Cảnh thay đổi theo từng đền. Ngoài ra còn những vị được thờ theo vùng như Bà Chúa Thác Bờ. Các nguồn không hoàn toàn trùng nhau.

Chầu Bà khác Thánh Mẫu như thế nào?

Thánh Mẫu đứng hàng cao nhất và chỉ "hầu tráng bóng" (thanh đồng trùm khăn, không múa). Chầu Bà được quan niệm là hóa thân của Mẫu, hầu cận Mẫu, và nhiều giá Chầu được hầu mở khăn với múa, ban lộc.

Ngày tiệc Chầu Bát là ngày nào?

Lễ hội đền Tiên La, nơi thờ chính, khai hội ngày 10 và chính hội ngày 17 tháng Ba âm lịch. Ngày hóa của bà được các nguồn ghi là 17/3 hoặc 18/3 âm lịch. Ở đền Tân La và các đền khác, ngày tiệc riêng chưa có tư liệu thống nhất.

Có cần đến đúng đền chính mới được lễ Chầu không?

Không. Hầu hết điện Mẫu đều có ban Công đồng thờ chung các hàng thánh, gồm cả Chầu Bà, nên lễ ở điện gần nhà với lòng thành là đủ. Tra cứu đền theo vùng ở trang đền chùa linh thiêng.