Trình đồng mở phủ là gì? Hiểu đúng và tránh bị lợi dụng

"Trình đồng", "mở phủ", "ra đồng" là những từ mà nhiều người lần đầu nghe khi đang gặp chuyện buồn phiền, đau ốm hay trục trặc làm ăn, kèm lời khuyên "bạn có căn, phải trình đồng". Bài viết giải thích ý nghĩa của nghi lễ này trong truyền thống thờ Mẫu, rồi nêu những điểm cần tỉnh táo để niềm tin không bị biến thành gánh nặng tiền bạc hay nỗi sợ. Chúng tôi viết với sự tôn trọng người thực hành; mục đích là giúp bạn quyết định sáng suốt, không phải phán xét niềm tin của ai.

Trình đồng, mở phủ trong truyền thống

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, nghi lễ trung tâm là hầu đồng: thanh đồng lần lượt hóa thân các vị Thánh, mỗi lần một vị về gọi là một "giá" (xem Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo). Một người muốn trở thành thanh đồng thì phải qua một lễ ra mắt, trình diện với Thánh. Lễ này thường được gọi là trình đồng, mở phủ hay ra đồng.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Mai (Nghiên cứu Tôn giáo, 2017), buổi "hầu trình" của người mới thường chỉ gồm một đến hai giá, ngắn hơn nhiều so với một buổi hầu đầy đủ của thanh đồng lâu năm. Người mới thường được một đồng thầy dẫn dắt, có cung văn hát văn và hầu dâng giúp việc.

Về các bước chi tiết của lễ mở phủ, như trình tự cụ thể, số mâm lễ hay các nghi thức đi kèm, hiện chưa có tư liệu nghiên cứu mô tả đầy đủ và thống nhất. Mỗi dòng đồng, mỗi vùng có lệ riêng. Vì thế, nếu ai đó khẳng định "phải đủ bấy nhiêu mâm, bấy nhiêu giá mới đúng", bạn nên hiểu đó là lệ của riêng nơi ấy, không phải quy chuẩn chung.

Ngày xưa người ta công nhận một thanh đồng thế nào?

Tư liệu lịch sử cho thấy việc trở thành đồng, nhất là đồng thầy, từng khá chặt chẽ. Nghiên cứu của Nguyễn Hữu Thụ và cộng sự (2021) mô tả nghi lễ thi đồng quan do "Mẹ đồng quan" chủ trì, từng diễn ra ở những nơi như đền Dầm, chùa Tè, đền Đại Lộ, đền Sở, như một hình thức công nhận đồng. Theo ý kiến các nghệ nhân và cán bộ di sản được báo Nhân Dân dẫn năm 2022, trước đây một người phải hành lễ ít nhất 12 năm mới được xem là đồng thầy.

"Căn đồng" được hiểu như thế nào?

Trong quan niệm của người thực hành, người có căn (căn đồng, căn quả) là người có duyên với Thánh và được "chọn" để hầu Thánh. Đây là một niềm tin tôn giáo dân gian, không thể kiểm chứng bằng xét nghiệm hay đo đạc.

Giới nghiên cứu cũng nhìn hầu đồng theo nhiều cách. Có quan điểm coi đây là nghi lễ nhập hồn; có quan điểm cho rằng thanh đồng vẫn tỉnh táo và "cảm" Thánh chứ không bị nhập. Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh từng nhấn mạnh hầu đồng là một hình thức diễn xướng nghi lễ. Các cách nhìn này cùng tồn tại, và bài viết không khẳng định cách nào đúng.

Điều cần tách bạch là: niềm tin vào căn đồng là chuyện riêng của mỗi người, nhưng việc dùng chữ "căn" để gây sợ hãi rồi đòi tiền là chuyện khác hẳn.

Vì sao trình đồng hay bị lợi dụng?

Có mấy lý do khiến khâu "ra đồng" dễ bị biến tướng:

• Không có cơ chế thẩm định chuyên môn. Báo Nhân Dân (2022) chỉ ra tín ngưỡng là sinh hoạt dân gian, không có tổ chức nghề nghiệp hay người thẩm định. Bài báo cũng phản ánh tình trạng có người chỉ sau vài năm đã tự xưng đồng thầy.
• Chi phí không minh bạch và có thể rất lớn. Một bài viết cũ trên Báo Pháp luật Việt Nam cho biết lệ phí một vấn hầu ở đền tỉnh khi đó vào khoảng 500.000 đồng. Nhưng tổng chi phí cho khăn áo, lễ vật, tiền lộc, cung văn có thể lên tới hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng, theo Báo Văn Hóa. Báo Pháp luật năm 2023 còn dẫn trường hợp một "cô đồng" tự định giá: dưới 400 triệu đồng thì đừng mời.
• Người tìm đến thường đang yếu lòng. Ai cũng dễ tin khi đang ốm đau, mất việc hay gia đình lục đục, và đó là lúc lời "phán" có sức nặng nhất.

Báo Nhân Dân ghi nhận có trường hợp bị ép chi số tiền lớn để tổ chức hầu đồng, đến mức gia đình "tán gia bại sản", và có người mượn danh "nhà Thánh" để yêu cầu con nhang đệ tử đóng góp. Báo Pháp luật (2023) phản ánh thêm việc một số người tự nhận chữa bệnh, trừ tà bằng "nước thánh". Cố GS.TS Ngô Đức Thịnh, người hệ thống hóa khái niệm Đạo Mẫu, từng nhận định có tới 80% thanh đồng không hiểu Đạo Mẫu là gì, và cảnh báo điều đó dễ làm méo mó tín ngưỡng.

Những dấu hiệu cần cảnh giác

Nếu bạn gặp một hoặc nhiều tình huống dưới đây, hãy dừng lại và cân nhắc kỹ:

1. Lời dọa nạt. Bị nói rằng "không trình đồng sẽ bị Thánh hành", "con cái sẽ gặp nạn", "làm ăn sẽ lụi bại". Một tín ngưỡng lấy hình ảnh người mẹ làm trung tâm không cần đến sự đe dọa.
2. Gán mọi chuyện cho "căn". Mất ngủ, đau đầu, hiếm muộn, hôn nhân trắc trở đều được giải thích là do căn, và cách duy nhất là ra đồng.
3. Báo giá trọn gói, giục đặt cọc. Đưa ra một con số lớn, yêu cầu chuyển tiền ngay, "để lâu Thánh trách".
4. Bắt mua đồ ở một chỗ. Khăn áo, vàng mã, lễ vật phải mua qua chính người hướng dẫn, với giá không thể so sánh.
5. Khuyên bỏ chữa bệnh. Bảo bạn hoặc người thân ngừng thuốc, không cần đi viện vì "đây là bệnh âm".
6. Cô lập bạn khỏi gia đình. Dặn đừng kể với ai, "nói ra sẽ mất linh".
7. Hứa hẹn đổi đời. Cam kết ra đồng xong sẽ khỏi bệnh, phát tài, tìm được người thương.

Nếu bạn đang được "phán" là có căn

• Đi khám trước. Mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, lo âu, đau đầu có thể do nhiều nguyên nhân về thể chất và tâm lý. Hãy để bác sĩ kiểm tra trước; niềm tin và việc chữa bệnh không loại trừ nhau.
• Không quyết định khi đang hoảng. Một nghi lễ thật sự có ý nghĩa thì không có "hạn chót". Cho mình vài tuần, thậm chí vài tháng để suy nghĩ.
• Hỏi nhiều nguồn. Trò chuyện với ban quản lý di tích, thủ nhang ở các đền phủ có uy tín, hoặc những người thực hành lâu năm mà bạn tin cậy. Bạn có thể tìm thông tin di tích ở mục đền chùa linh thiêng hoặc đặt câu hỏi ở trang hỏi đáp tâm linh.
• Bàn với gia đình. Đây là quyết định ảnh hưởng tới tài chính và đời sống chung.
• Chi trong khả năng. Nguyên tắc truyền thống của thờ Mẫu là "tùy tâm biện lễ". Không nên vay mượn, cầm cố tài sản cho một buổi lễ.
• Nhớ rằng bạn có những lựa chọn khác. Bạn vẫn có thể đi lễ, làm con nhang đệ tử, tham dự lễ hội đền phủ mà không cần ra đồng. Hầu đồng không phải điều kiện để được Mẫu che chở trong quan niệm của tín ngưỡng này.
• Khi bị chiếm đoạt tiền bằng thủ đoạn gian dối, bạn có thể trình báo chính quyền địa phương hoặc cơ quan công an.

Quan điểm của cơ quan quản lý

Pháp luật bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời ngăn hành vi trục lợi:

• Luật Tín ngưỡng, tôn giáo số 02/2016/QH14 (hiệu lực từ 1/1/2018), Điều 5 nghiêm cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo để trục lợi.
• Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành các văn bản 618/BVHTTDL-DSVH (2018), 3094/BVHTTDL-DSVH (2021) và 2973/BVHTTDL-DSVH (2023) để chấn chỉnh hoạt động hầu đồng, trong đó yêu cầu không tổ chức hầu đồng ở khu vực công cộng như dịch vụ du lịch hay trình diễn đường phố, đồng thời chống trục lợi, mê tín.
• TS Nguyễn Thị Thu Trang, Cục Di sản văn hóa, khuyến nghị chỉ tổ chức hầu đồng ở nơi có điện thờ hoặc di tích thờ Mẫu, và hạn chế dùng nhiều vàng mã, đồ lễ đắt tiền (Nhân Dân, 2022).
• Năm 2024, Cục Di sản văn hóa yêu cầu chấn chỉnh màn "sân khấu hóa" hầu đồng tại một liên hoan ở Bắc Ninh vì "không đúng bản chất và không gian thực hành của di sản".

Những văn bản này cho thấy nhà nước không bài xích hầu đồng mà muốn giữ nó đúng với giá trị của một di sản được UNESCO ghi danh năm 2016 (xem tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu).

Tôn trọng người thực hành chân chính

Cần công bằng: bên cạnh những biến tướng, có rất nhiều thanh đồng, cung văn gắn bó cả đời với tín ngưỡng, giữ gìn khăn áo, lời văn và nghi thức một cách nghiêm cẩn. Nhiều người đã được phong tặng danh hiệu nghệ nhân. Chính các nghệ nhân cũng là những người lên tiếng mạnh mẽ nhất trước tình trạng thương mại hóa. Hiểu đúng thứ bậc thần điện (xem Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ) và giá trị nghệ thuật của hát văn cũng là một cách để phân biệt thực hành nghiêm túc với sự dàn dựng vụ lợi.

Câu hỏi thường gặp

Trình đồng và mở phủ có phải là một không?

Trong cách nói thông thường, hai cụm từ này thường được dùng gần như cùng nghĩa, chỉ lễ ra mắt, trình Thánh của người mới ra đồng. Một số nơi phân biệt chi tiết hơn theo lệ riêng, nhưng chưa có tư liệu nghiên cứu thống nhất về các bước cụ thể.

Có căn mà không trình đồng thì có sao không?

Không có cơ sở nào để khẳng định người không trình đồng sẽ gặp tai họa. "Căn" là một niềm tin, và việc ra đồng hay không là lựa chọn tự nguyện. Bạn vẫn có thể giữ niềm tin bằng cách đi lễ, sống tốt và làm việc thiện.

Trình đồng tốn bao nhiêu tiền?

Không có mức giá chuẩn. Chi phí phụ thuộc vào quy mô lễ, khăn áo, lễ vật, tiền lộc và người tổ chức, và báo chí từng phản ánh có nơi lên tới hàng trăm triệu đồng. Nguyên tắc truyền thống là tùy tâm, vừa sức; một con số lớn kèm lời giục giã là dấu hiệu nên cân nhắc lại.

Làm sao chọn được đồng thầy đáng tin?

Nên tìm người có nhiều năm hành lễ, được ban quản lý đền phủ và cộng đồng thực hành biết đến, minh bạch về chi phí, không dọa nạt và tôn trọng việc bạn khám chữa bệnh hay bàn bạc với gia đình. Đừng chọn chỉ vì quảng cáo trên mạng hay một lời "phán" lúc bạn đang hoang mang.