Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ: nguồn gốc, thần điện và di sản

Thờ Mẫu là một trong những tín ngưỡng bản địa lâu đời và sống động nhất của người Việt, gắn với hình ảnh người mẹ che chở, ban sức khỏe và tài lộc cho đời sống hôm nay. Bài viết này là "tấm bản đồ" của cả loạt bài: giải thích Tam phủ, Tứ phủ là gì, thần điện gồm những hàng thánh nào, các thực hành chính, và dẫn bạn tới từng bài chi tiết.

Thờ Mẫu là gì?

"Mẫu" nghĩa là mẹ. Các nhà nghiên cứu mô tả tín ngưỡng này phát triển qua ba lớp: thờ Nữ thần gắn với tự nhiên (đất, nước, rừng núi), rồi thờ Mẫu, và sau cùng là thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với một thần điện có thứ bậc rõ ràng. Trong quá trình đó, các nữ thần được lịch sử hóa và địa phương hóa: nhiều vị gắn với nhân vật có thật hoặc với một vùng đất cụ thể.

Cụm từ "Đạo Mẫu" được GS.TS Ngô Đức Thịnh hệ thống hóa qua các công trình Đạo Mẫu ở Việt Nam (1996) và Đạo Mẫu Việt Nam (2009). Ông nhấn mạnh đặc điểm nổi bật của tín ngưỡng này là hướng về đời sống hiện tại: người ta đến với Mẫu để cầu sức khỏe, bình an, làm ăn thuận lợi, chứ không chủ yếu nói chuyện kiếp sau.

Cần phân biệt cách gọi. "Đạo Mẫu" là cách gọi của giới nghiên cứu và nhiều người thực hành. Văn bản nhà nước và UNESCO dùng tên "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt". Về pháp lý, đây là một tín ngưỡng theo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, không phải một tôn giáo được công nhận.

Thờ Mẫu cũng tiếp nhận ảnh hưởng của Đạo giáo (mô hình các "phủ") và Phật giáo (tích Liễu Hạnh quy Phật). Có giả thuyết về ảnh hưởng Chăm (Thiên Y A Na và Po Inư Nagar), nhưng giới nghiên cứu chưa có kết luận chung.

Tam phủ hay Tứ phủ: hai cách hiểu cần biết

Đây là chỗ nhiều người nhầm lẫn, và thực tế các nguồn cũng không dùng thống nhất.

Cách hiểu phổ biến trong giới nghiên cứu: Tam phủ gồm Thiên phủ (trời), Địa phủ (đất) và Thoải phủ (sông nước). Tứ phủ là bước phát triển cao hơn, thêm Nhạc phủ (rừng núi). Mỗi phủ có một vị Mẫu đứng đầu.

Cách dùng của UNESCO: hồ sơ di sản mô tả "ba cõi" là trời, nước và rừng núi. Theo nghĩa này, Tam phủ ứng với bộ ba Tam tòa Thánh Mẫu thường thấy trên điện: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải, và không có Địa phủ.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Ngọc Mai (2017) đưa ra một giả thuyết giúp nối hai cách hiểu: ở miền Bắc từng song tồn hệ "Tam tòa Thánh Mẫu" và hệ "Tam phủ" (Thiên, Địa, Thoải). Tư liệu thập niên 1930 vẫn ghi hai hệ này tách biệt; "Tứ phủ" là khái niệm muộn hơn, hình thành khi hai hệ hợp nhất cùng các nữ thần miền núi.

Hai lưu ý nhỏ nhưng quan trọng. Thứ nhất, Địa phủ trong thờ Mẫu không phải âm phủ hay cõi chết theo cách hiểu Phật giáo, mà là cõi đất đai. Thứ hai, màu sắc cũng có dị bản: có nhiều điện bày bộ tượng Tam tòa mặc đỏ, vàng, trắng thay vì đỏ, xanh, trắng; còn ở Huế, theo truyền thống Thiên Tiên Thánh giáo, Tứ phủ gồm Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Trung Thiên và Thủy phủ, với Thiên Y A Na là chủ thần.

Đôi nét lịch sử

Theo nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Mai, việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện từ thế kỷ 16, thời Hậu Lê, và thịnh hành từ thế kỷ 18. Liễu Hạnh là một trong "Tứ bất tử" của người Việt và thường được coi là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên, dù vẫn có dị bản xếp bà vào Địa phủ. Nhạc sĩ, nhà nghiên cứu Thao Giang cũng cho rằng hát chầu văn ra đời khoảng thế kỷ 16.

Từ giữa thập niên 1950 đến cuối thập niên 1980, lên đồng bị coi là mê tín và bị hạn chế, nhiều nơi phải thực hành kín đáo, trước khi dần được phục hồi và nhìn nhận như một giá trị văn hóa.

Bản đồ thần điện Tứ phủ

Thần điện thờ Mẫu được sắp theo thứ bậc từ cao xuống thấp. Theo nhà nghiên cứu Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, 2022), có sáu hàng cơ bản. Bảng dưới đây tóm tắt và dẫn tới bài chi tiết của từng hàng.

Ngoài sáu hàng này còn có:

• Ngọc Hoàng và Phật, thường đặt ở vị trí cao nhất hoặc ở ban riêng.
• Vua Cha Bát Hải Động Đình, trong nhiều tích được coi là cha của các Quan, các Ông Hoàng.
• Hạ ban gồm Ngũ Hổ (năm ông Hổ trấn năm phương) và Ông Lốt (cặp rắn xanh, trắng hộ pháp). Xem bài Ngũ Hổ, Ông Lốt và hạ ban.

Toàn bộ chư vị bốn phủ được gọi chung là Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh, và điện thờ thường có một ban Công đồng ở trung tâm. Cách sắp các ban trên điện được giải thích trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ.

Một điểm hay bị nhầm: Đức Thánh Trần (Trần Hưng Đạo) được thờ trong hầu hết điện Mẫu, nhưng ban Trần triều là một truyền thống song song với nghi thức riêng, không thuộc hệ Tứ phủ. Câu nói quen thuộc "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" phản ánh hai mùa lễ lớn: giỗ Đức Thánh Trần (chính tiệc 20/8 âm lịch) và giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh (chính tiệc 3/3 âm lịch).

Các thực hành chính

Hầu đồng (còn gọi là lên đồng, hầu bóng) là nghi lễ trung tâm: thanh đồng lần lượt hóa thân các vị Thánh, mỗi lần một vị về gọi là một "giá". Đi cùng là hát văn (chầu văn) với đàn nguyệt, trống con, cảnh làm nòng cốt. Nghi lễ Chầu văn của người Việt đã vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Hai nội dung này có bài riêng: Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo và Hát văn, chầu văn.

Lễ hội đền phủ diễn ra quanh năm, đậm nhất vào tháng Ba âm lịch, được gọi là "tháng tiệc Mẫu". Lễ hội Phủ Dầy lấy ngày 3/3 làm chính hội. Bạn có thể xem danh sách đền phủ và lịch lễ trong bài Các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội, tra ngày cụ thể trên trang ngày lễ, hoặc tìm thông tin di tích ở mục đền chùa linh thiêng.

Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại

Ngày 1/12/2016, tại kỳ họp thứ 11 của Ủy ban Liên chính phủ Công ước UNESCO 2003 ở Addis Ababa (Ethiopia), "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (Quyết định 11.COM 10.b.37).

Hồ sơ UNESCO nhắc tới các thành tố như nghi lễ lên đồng, lễ hội Phủ Dầy, và những người thực hành gồm thủ từ, pháp sư, thanh đồng, hầu dâng, cung văn; tri thức được truyền khẩu qua các thế hệ. Lễ đón Bằng ghi danh diễn ra tối 2/4/2017 tại quần thể Phủ Dầy, khi đó thuộc huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định (nay là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp năm 2025). Vùng Nam Định cũ được coi là trung tâm của tín ngưỡng này, với gần 400 cơ sở thờ Mẫu.

Thực hành đúng để giữ giá trị di sản

Sau khi được ghi danh, thờ Mẫu phát triển mạnh, kéo theo cả những biến tướng mà báo chí đã nêu: thương mại hóa, lạm dụng vàng mã, "đồng thầy" tự phong sau vài năm hành lễ. Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 nghiêm cấm lợi dụng hoạt động tín ngưỡng để trục lợi. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nhiều lần có văn bản chấn chỉnh (năm 2018, 2021, 2023), yêu cầu không tổ chức hầu đồng ở khu vực công cộng như dịch vụ du lịch hay trình diễn đường phố, đồng thời chống trục lợi, mê tín.

Với người đi lễ, tinh thần truyền thống là "tùy tâm biện lễ": lễ vật vừa sức, lòng thành là chính. Nếu bạn đang được khuyên "trình đồng", hãy đọc bài Trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng trước khi quyết định. Cách khấn ở đền phủ có thể tham khảo trên trang văn khấn.

Đọc trọn loạt bài

1. Tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ (bài này)
2. Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự hàng thánh trên điện thờ
3. Tam Tòa Thánh Mẫu và Mẫu Địa Phủ
4. Ngũ vị Quan Lớn (Ngũ vị Tôn Ông)
5. Các Chầu Bà trong Tứ phủ
6. Mười vị Ông Hoàng
7. Các Thánh Cô
8. Các Thánh Cậu
9. Ngũ Hổ, Ông Lốt và hạ ban
10. Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo
11. Hát văn (chầu văn)
12. Các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội
13. Trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng

Câu hỏi thường gặp

Tam phủ và Tứ phủ khác nhau thế nào?

Theo cách hiểu phổ biến trong giới nghiên cứu, Tam phủ gồm Thiên, Địa, Thoải; Tứ phủ thêm Nhạc phủ (rừng núi). UNESCO lại hiểu "ba cõi" là trời, nước, rừng núi, khớp với bộ Tam tòa Thánh Mẫu trên điện. Cả hai cách gọi đều đang được dùng, và trong đời sống người ta thường nói gộp "Tam phủ, Tứ phủ".

Thờ Mẫu có phải là một tôn giáo không?

Giới nghiên cứu dùng chữ "Đạo Mẫu" và có người coi đây là một tôn giáo bản địa. Về pháp lý, nhà nước xếp thờ Mẫu vào hoạt động tín ngưỡng theo Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016, và UNESCO ghi danh dưới tên "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt".

Thánh Mẫu Liễu Hạnh là Mẫu nào trong Tam tòa?

Phổ biến nhất, Liễu Hạnh được coi là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên. Tuy vậy, có nguồn xếp bà là Mẫu Đệ Nhị Địa phủ, và có tín đồ đồng nhất bà với Mẫu Địa Tiên. Chi tiết xem bài Tam Tòa Thánh Mẫu và Mẫu Địa Phủ.

Đi lễ đền Mẫu có bắt buộc phải hầu đồng không?

Không. Phần lớn người đến đền phủ chỉ dâng hương, khấn nguyện. Hầu đồng là thực hành của thanh đồng, không phải điều kiện để thờ Mẫu.