Tứ phủ Thánh Cô: 12 vị Cô, đền thờ chính và ngày tiệc âm lịch

Các Thánh Cô là hàng thánh nữ trẻ tuổi trong tín ngưỡng thờ Mẫu, được người đi lễ nhắc tới rất thân mật: Cô Bơ, Cô Chín, Cô Bé. Nhiều đền Cô nổi tiếng đến mức đông khách hơn cả đền chính. Bài này tổng hợp mười hai vị Cô theo danh sách phổ biến, kèm đền thờ, ngày tiệc và những điểm mà tư liệu chưa thống nhất.

Thánh Cô là ai

Trong sáu hàng thánh cơ bản của thần điện thờ Mẫu, Thập nhị Thánh Cô là hàng thứ năm, sau Ông Hoàng và trước Thánh Cậu. Theo Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022), các Cô được quan niệm là thị nữ của Thánh Mẫu và các Chầu Bà. Vì vậy, mỗi Cô thường gắn với một phủ hoặc với một vị Chầu cùng thứ bậc: Cô Bơ đi với Thoải phủ, Cô Đôi và Cô Bé với miền thượng ngàn, Cô Chín với đền Sòng của Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Thứ tự các hàng thánh được trình bày trong bài Công Đồng Tứ Phủ Vạn Linh và thứ tự điện thờ, còn bức tranh chung có trong bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Danh sách mười hai Cô dưới đây lấy theo bản tổng hợp phổ biến. Giới nghiên cứu mới khảo sát kỹ một số vị. Với nhiều vị khác, tích và đền riêng chưa có tư liệu thống nhất, và mỗi đền có thể có thêm một "Cô bản đền" của riêng mình.

Bảng tổng hợp mười hai Thánh Cô

Màu áo ghi "theo màu phủ" là suy từ phủ (Thiên đỏ, Nhạc xanh, Thoải trắng, Địa vàng). Ngày tháng đều là âm lịch. "Chưa rõ" nghĩa là chưa tìm thấy tư liệu đáng tin và thống nhất.

Ngoài mười hai vị trên còn có Cô Bé Cửa Suốt, vị Cô xuất hiện trong trình tự hầu khi thanh đồng thỉnh thêm các giá Trần triều. Vị trí đền thờ chính của Cô Bé Cửa Suốt chưa có tư liệu thống nhất.

Những vị Cô có tư liệu rõ hơn

Cô Bơ Thoải

Cô Bơ (Cô Ba) là vị Cô của sông nước. Báo Văn Hóa thuật lại tích Cô là con gái Vua Thủy Tề nơi thủy quốc Động Đình, được sai xuống trần cứu giúp người dân rồi trở về thủy cung. Trong thời Lê – Mạc, tương truyền Cô nhiều lần hiển linh báo điềm giúp quân Lê thắng trận, nên vua Lê cho lập đền nơi ngã ba sông.

Đền Cô Bơ, còn gọi đền Ba Bông, nằm trong cụm di tích Hàn Sơn bên sông Lèn, nay thuộc xã Tống Sơn, Thanh Hóa (trước là xã Hà Sơn, huyện Hà Trung). Cụm di tích được xếp hạng cấp tỉnh năm 1992; trang VOH ghi thêm mốc di tích quốc gia năm 1996, điều mà Báo Văn Hóa không nhắc tới.

Ngày lễ chính của đền có hai cách ghi:

• 12/6 âm lịch: theo Báo Văn Hóa, lễ hội Hàn Sơn và đền Cô Bơ diễn ra trong tháng Sáu, chính hội ngày 12/6, có lễ rước kiệu từ đền Hàn Sơn sang đền Cô "như con về thăm mẹ".
• 8/2 âm lịch: trang VOH ghi lễ hội chính đền Cô Bơ vào ngày này.

Chưa có nguồn nào giải thích hai ngày này, nên bài nêu cả hai; muốn dự lễ rước, bạn nên hỏi ban quản lý di tích trước. Theo VOH, Cô Bơ còn được thờ ở một đền bên sông Lô (Tuyên Quang) và cạnh đền Lảnh Giang (Hà Nam cũ, nay thuộc Ninh Bình), nơi thờ Quan Đệ Tam Thoải phủ.

Cô Chín Sòng Sơn

Cô Chín gắn bó chặt với đền Sòng Sơn, nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở Bỉm Sơn, Thanh Hóa. Theo các trang giới thiệu đền, đền Cô Chín ở phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn (địa danh trước sáp nhập 2025), cách đền Sòng khoảng 2 km. Tương truyền Cô là con gái thứ chín của Ngọc Hoàng; đây là lời kể phổ thông, chưa có tư liệu đối chứng.

Theo Báo Thanh Tra, ngày 26/2 âm lịch người dân trong vùng làm lễ tạ ơn Thánh Mẫu ở đền Sòng, với nghi thức chính là rước Thánh Mẫu sang đền Chín Giếng. Các trang du lịch cũng ghi ngày 26/2 rước Mẫu sang đền Cô Chín, và thêm ngày 9/9 là chính hội của đền Cô. Trong hầu đồng, giá Cô Chín được biết đến với điệu múa quạt.

Cô Bé Thượng Ngàn

Cô Bé Thượng Ngàn là vị Cô nhỏ tuổi của miền rừng núi. Phạm Thị Thơm chỉ ra rằng Cô Bé được địa phương hóa mạnh: mỗi vùng có một Cô Bé riêng như Cô Bé Đông Cuông, Cô Bé Tân An, Cô Bé Sa Pa. Ở Tuyên Quang, Báo Văn Hóa nhắc tới các đền Cô Bé Minh Lương, Cô Bé Mỏ Than, Cô Bé Cảnh Xanh. Ở Hà Nội, các trang giới thiệu nhắc tới đền Cô Bé Ngai Vàng ở vùng Sóc Sơn.

Cô Tám Đồi Chè

Cô Tám được dân gian gắn với hình ảnh hái chè. Báo chí địa phương có nhắc tới một ngôi đền Cô Tám nhỏ, giản dị giữa đồi chè Triệu Lộc (Thanh Hóa), nhưng tích và ngày tiệc riêng chưa được ghi chép rõ. Trong một số vấn hầu, giá Cô Tám có điệu múa hái chè.

Cô Đôi và "đền Đôi Cô"

Cô Đôi Thượng Ngàn là một giá quen thuộc, nhưng đền chính của Cô chưa có tư liệu thống nhất. Cũng nên phân biệt với đền Đôi Cô ở phường Cam Đường, tỉnh Lào Cai. Theo Báo Lào Cai và Báo Pháp luật, đền này thờ "Nhị vị Thánh Cô"; truyền thuyết kể đó là hai cô gái quê Đình Bảng (Bắc Ninh) đi buôn vải, tiếp tế cho quân chống giặc rồi mất ở vùng này. Đền là di tích cấp tỉnh từ 2005, tiệc chính ngày 13/9 âm lịch. Báo chí không đồng nhất hai vị ở đây với Cô Đôi Thượng Ngàn.

Giá Cô trong hầu đồng

Trong một buổi hầu, các giá Cô đến sau Ông Hoàng. Theo mô tả phổ biến, giá Cô thường vui tươi, duyên dáng, với các điệu múa quạt, múa hái chè, rồi ban lộc cho người dự. Màu khăn áo thường theo phủ của vị Cô, ví dụ Cô Bơ áo trắng của Thoải phủ, Cô Bé Thượng Ngàn áo xanh. Trình tự đầy đủ của một vấn hầu có trong bài Hầu đồng: nghi thức, các giá đồng, khăn áo. Làn điệu hát văn cho các giá được giải thích trong bài Hát văn (chầu văn).

Đi lễ đền Cô: những điều nên nhớ

• Lễ đền Cô theo nguyên tắc "tùy tâm biện lễ". Hương, hoa, quả, trầu cau là đủ; không cần sắm đồ mã cầu kỳ.
• Ở cụm Hàn Sơn – Cô Bơ, theo Báo Văn Hóa, nhiều người lễ đền Hàn Sơn trước rồi mới sang đền Cô.
• Không nên tin lời "phải trình đồng mới hết bệnh" hay "có căn Cô phải ra hầu". Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã nhiều lần yêu cầu chống trục lợi, mê tín trong thực hành thờ Mẫu. Xem bài Trình đồng mở phủ: hiểu đúng, tránh bị lợi dụng.
• Tra ngày âm lịch của các lễ ở trang ngày lễ; lịch của các đền lớn có trong bài các đền phủ thờ Mẫu nổi tiếng và mùa lễ hội.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu vị Thánh Cô trong Tứ phủ?

Theo danh sách phổ biến, có mười hai vị, gọi là Thập nhị Thánh Cô, từ Cô Cả đến Cô Bé Thoải. Mỗi đền còn có thể có một Cô bản đền, và tên một số vị khác nhau giữa các vùng.

Lễ đền Cô Bơ vào ngày nào?

Báo Văn Hóa ghi chính hội ngày 12/6 âm lịch, có lễ rước giữa đền Hàn Sơn và đền Cô Bơ. Trang VOH ghi ngày 8/2 âm lịch. Chưa có nguồn nào thống nhất hai ngày này, nên bạn nên hỏi ban quản lý di tích trước khi đi.

Cô Chín là con của ai?

Lời kể phổ thông cho rằng Cô Chín là con gái thứ chín của Ngọc Hoàng và hầu cận Thánh Mẫu Liễu Hạnh ở đền Sòng. Đây là truyền thuyết dân gian, chưa có tư liệu đối chứng.

Cô Sáu là Cô Sáu Sơn Trang hay Cô Sáu Lưng Đèo?

Cả hai tên đều được dùng. Danh sách phổ biến ghi Cô Sáu Sơn Trang; cách gọi Cô Sáu Lưng Đèo chưa thấy nguồn đáng tin xác nhận.

Đền Đôi Cô ở Lào Cai có phải thờ Cô Đôi Thượng Ngàn?

Theo Báo Lào Cai, đền Đôi Cô ở Cam Đường thờ "Nhị vị Thánh Cô" theo tích hai cô gái Đình Bảng. Báo chí không đồng nhất hai vị này với Cô Đôi Thượng Ngàn trong Tứ phủ. Bạn có thể tra cứu thêm đền theo vùng ở trang đền chùa linh thiêng.