Tam Tòa Thánh Mẫu và Mẫu Địa phủ: các vị Mẫu trong tín ngưỡng Tứ phủ

Trên ban thờ cao nhất của hầu hết đền phủ thờ Mẫu ở miền Bắc là ba pho tượng nữ ngồi cạnh nhau, phía trên đề bốn chữ "Tam Tòa Thánh Mẫu". Ba vị ấy là ai, vì sao có nơi nói tới bốn Mẫu, và Mẫu Liễu Hạnh ngự ở tòa nào là những câu hỏi mà ngay giới nghiên cứu cũng trả lời chưa giống nhau. Bài này trình bày các cách hiểu chính để bạn tự đối chiếu; phần nền tảng có trong bài tổng quan tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Tam phủ là ba cõi nào: hai cách hiểu song song

"Phủ" là một cõi trong vũ trụ quan thờ Mẫu, và "Tam phủ" (ba cõi) đang được hiểu theo hai cách.

Cách hiểu của UNESCO: trời, nước, rừng núi

Khi ghi danh "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1/12/2016, UNESCO mô tả ba cõi là trời, nước và rừng núi. Theo cách này, Tam phủ gồm Thiên phủ, Thoải phủ (cõi nước) và Nhạc phủ (cõi rừng núi), không có Địa phủ.

Cách hiểu này khớp với bộ ba tượng trên điện: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải. Theo Nguyễn Ngọc Mai (Nghiên cứu Tôn giáo, số 8/2017), phần lớn điện miền Bắc chỉ bày ba tượng Mẫu chứ không đủ bốn.

Cách hiểu của nhiều nhà nghiên cứu: Thiên, Địa, Thoải

Nhiều công trình học thuật lại xác định Tam phủ là Thiên phủ, Địa phủ và Thoải phủ; theo Phạm Thị Thơm (Nghiên cứu Tôn giáo, số 5/2022), Tứ phủ là bước phát triển cao hơn, thêm Nhạc phủ. Mỗi phủ có một Mẫu đứng đầu:

• Thiên phủ: Mẫu Thượng Thiên;
• Địa phủ: Mẫu Địa;
• Nhạc phủ: Mẫu Thượng Ngàn;
• Thoải phủ: Mẫu Thoải.

Vì sao có hai bộ khác nhau

Theo giả thuyết của Nguyễn Ngọc Mai, miền Bắc từng có song song hai hệ: "Tam tòa Thánh Mẫu" gồm các nữ thần, và "Tam phủ" gồm Thiên, Địa, Thoải. Tư liệu thập niên 1930 cho thấy hai hệ còn tách biệt; về sau chúng nhập lại với nhau và với các nữ thần miền núi thành khái niệm Tứ phủ, hình thành muộn. Vì thế hai bộ ba không bên nào "sai", chúng phản ánh lịch sử hợp nhất của tín ngưỡng.

Hai điểm hay bị nhầm

• Địa phủ không phải âm phủ. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Địa phủ là cõi đất, nơi sinh sôi, không phải cõi chết hay địa ngục theo quan niệm nhà Phật.
• Nhạc phủ khác Địa phủ. "Nhạc" là núi: Nhạc phủ là cõi rừng núi của Mẫu Thượng Ngàn, còn Địa phủ là cõi đất của Mẫu Địa. Một số tài liệu phổ thông gộp hai cõi làm một.

Ở Huế, Tứ phủ gồm Thượng Thiên, Thượng Ngàn, Trung Thiên và Thủy phủ, chủ thần là Thiên Y A Na (Nguyễn Hữu Phúc, 2022).

Bảng tóm tắt các vị Mẫu

Bốn màu ứng bốn phủ được giới nghiên cứu và báo chí nêu thống nhất. Tuy vậy, Nguyễn Ngọc Mai ghi nhận ở nhiều điện, bộ tượng Tam tòa mặc đỏ, vàng, trắng (Thiên, Địa, Thoải) chứ không phải đỏ, xanh, trắng, nên màu tượng tùy từng điện. Lịch lễ chi tiết xem bài các đền phủ thờ Mẫu và mùa lễ hội.

Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên và câu hỏi về Liễu Hạnh

Liễu Hạnh ngự ở tòa nào

• Cách hiểu phổ biến nhất: Mẫu Thượng Thiên được coi là hóa thân của Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Phạm Thị Thơm 2022).
• Cách hiểu khác: một số kinh sách được dẫn lại xếp Mẫu Đệ Nhất Thiên là Cửu Trùng Thanh Vân công chúa, còn Liễu Hạnh (tên Quỳnh Hoa) là Mẫu Đệ Nhị Địa. Cũng có tín đồ đồng nhất Liễu Hạnh với Mẫu Địa Tiên.

Hai cách hiểu này ứng với hai bộ Tam phủ nói ở trên. Chưa có tư liệu đủ thẩm quyền để chốt một bản duy nhất, nên khi đến từng đền, tốt nhất là nghe thủ nhang giới thiệu theo truyền thống của đền.

Truyền thuyết và các kiếp giáng trần

Theo truyền thuyết, Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng, bị đày xuống trần vì làm vỡ chén ngọc, giáng trần nhiều lần rồi được tự do đi lại giữa trời và đất. Bà là một trong Tứ bất tử của người Việt.

• Kiếp ở Vân Cát là kiếp được nhắc nhiều nhất. Theo Thiên Bản lục kỳ, bà sinh năm 1557 tại Vân Cát (nay thuộc khu Phủ Dầy), lấy Trần Đào, có hai con, mất năm 1577 khi khoảng hai mươi tuổi. Ngày hóa được dân gian coi là mùng 3 tháng 3 âm lịch, cũng là ngày giỗ Mẫu.
• Gặp Trạng Phùng Khắc Khoan ở Tây Hồ: hai người xướng họa thơ, về sau ông lập đền thờ, gắn với Phủ Tây Hồ ngày nay.
• Lần giáng ở Nho Quan: theo chuyện dân gian, bà lấy người họ Mai, sinh Cậu Bé Đồi Ngang, vị được thờ ở Phủ Đồi Ngang (Ninh Bình).

Bà được các triều đại từ Hậu Lê đến Nguyễn sắc phong, mang danh hiệu "Mẫu nghi thiên hạ". Tương truyền bà quy y Phật, nên khi đến Phủ Tây Hồ người ta thường lễ Phật trước, lễ Mẫu sau.

Nơi thờ và ngày lễ

Trung tâm thờ Liễu Hạnh là quần thể Phủ Dầy gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu, nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình (trước sáp nhập 2025 là xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định). Lễ hội Phủ Dầy diễn ra từ 3 đến 8 tháng 3 âm lịch, chính hội ngày 3/3. Cả tháng Ba được gọi là "tháng tiệc Mẫu", ứng với câu "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ".

Ngoài ra có đền Sòng Sơn ở Thanh Hóa (tế tạ Mẫu ngày 26/2 âm lịch), đền Mẫu Đồng Đăng ở Lạng Sơn (theo các trang giới thiệu đền, lễ chính ngày 10 tháng Giêng) và đền Liễu Hạnh dưới chân Đèo Ngang (Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị). Đổi ngày âm sang dương tại trang ngày lễ âm lịch.

Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn

Mẫu Thượng Ngàn, còn gọi Lâm Cung Thánh Mẫu hay Bà Chúa Thượng Ngàn, cai quản Nhạc phủ, tức miền rừng núi. Dân gian nói bà coi sóc "81 cửa rừng". Màu biểu trưng là xanh.

Về thân thế, có ít nhất ba tích khác nhau:

• Công chúa La Bình, con của Tản Viên Sơn Thánh và Mỵ Nương, dạy dân săn bắn, trồng trọt;
• Quế Mỵ Nương, công chúa thời Hùng Định Vương, tương truyền được thờ ở Suối Mỡ;
• Đông Quang (Đông Cuông) công chúa, được thờ ở đền Đông Cuông, gắn với cộng đồng người Tày.

Đền Đông Cuông (nay thuộc tỉnh Lào Cai, trước sáp nhập 2025 là tỉnh Yên Bái) có lễ hội là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2023. Đền còn mang tên "Đền Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn", trong khi báo chí gọi chủ thần là Mẫu Đệ Nhị, nên ranh giới Mẫu và Chầu ở đây chưa rõ; xem thêm bài các Chầu Bà trong Tứ phủ.

Hầu như điện Mẫu nào cũng có ban Sơn Trang thờ Chúa Thượng Ngàn và các Cô Sơn Trang, thường đặt cạnh hoặc ngoài điện chính.

Mẫu Đệ Tam Thoải

Mẫu Thoải, hay Thủy Cung Thánh Mẫu, cai quản sông nước, màu biểu trưng là trắng. Tích phổ biến kể bà là Xích Lân Long Nữ, con gái thứ ba của Vua Động Đình (Vua Cha Bát Hải), bị vu oan nên bị đày, sau được minh oan và tôn làm Thủy cung Thánh Mẫu. Một tích khác kể chàng thư sinh Liễu Nghị mang thư của nàng về thủy cung, rồi hai người nên duyên.

Tích này có tranh luận học thuật: Trần Trọng Dương và Bùi Trọng Hiền cho rằng nó mô phỏng Liễu Nghị truyện đời Đường, còn có ý kiến gắn Mẫu Thoải với dòng Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân trong sử cũ.

Nơi thờ tiêu biểu là đền Hàn Sơn bên sông Lèn, nay thuộc xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa, lễ chính ngày 12/6 âm lịch. Tháng 6 âm lịch được gọi là "tháng tiệc Thoải phủ". Nhiều nguồn phổ thông gọi đây là đền "Chầu Đệ Tam", còn báo chí chính thống ghi đền thờ Thánh Mẫu Đệ Tam.

Mẫu Địa phủ: vị Mẫu ít được biết đến

Mẫu Địa, còn gọi Mẫu Địa Tiên hay Lục Cung Thánh Mẫu, cai quản cõi đất, màu biểu trưng là vàng. Bà thuộc bộ Thiên, Địa, Thoải nhưng thường vắng trong bộ tượng Tam tòa, nên là vị Mẫu ít hiện diện nhất trên điện thờ miền Bắc.

Về đền thờ riêng, ngày lễ riêng của Mẫu Địa, cũng như việc bà có được hầu giá hay không, hiện chưa có tư liệu thống nhất, nên bài không nêu địa chỉ hay ngày tiệc cụ thể. Như đã nói, có quan niệm coi Liễu Hạnh chính là Mẫu Địa.

Mẫu trên điện thờ và trong hầu đồng

Tam tòa Thánh Mẫu ở hàng cao nhất trong sáu hàng thánh, chỉ dưới Ngọc Hoàng và Phật (nếu có); thứ tự đầy đủ có trong bài Công Đồng Tứ Phủ và thứ tự trên điện thờ. Ở miền Bắc, quy ước thường nêu là Mẫu Thượng Thiên ngồi giữa, Thượng Ngàn và Thoải hai bên; bên trái, bên phải tùy điện.

Trong nghi lễ hầu đồng, giá Mẫu chỉ hầu tráng bóng: thanh đồng trùm khăn, không mở khăn, không múa. Theo quan niệm của người thực hành, Mẫu chỉ về chứng giám, và cách hầu này thể hiện ngôi vị tôn kính nhất.

Đi lễ Mẫu với tâm thế đúng

Thờ Mẫu đề cao nguyên tắc "tùy tâm biện lễ": lễ vật vừa phải, trang phục kín đáo là đủ. Văn khấn tham khảo có trên trang văn khấn.

Câu hỏi thường gặp

Tam Tòa Thánh Mẫu gồm những vị nào?

Trên phần lớn điện thờ miền Bắc, Tam Tòa gồm Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn và Mẫu Thoải. Đây cũng là cách hiểu ba cõi trời, rừng núi, nước của UNESCO. Một số nhà nghiên cứu lại xếp Tam phủ là Thiên, Địa, Thoải, còn Mẫu Thượng Ngàn thuộc lớp Tứ phủ hình thành sau.

Mẫu Liễu Hạnh là Mẫu Thượng Thiên hay Mẫu Địa?

Phổ biến nhất là coi Liễu Hạnh là hóa thân của Mẫu Thượng Thiên. Một số kinh sách và tín đồ lại đồng nhất bà với Mẫu Địa. Chưa có tư liệu đủ thẩm quyền để chốt một bản, nên hãy tôn trọng cách giới thiệu của từng đền.

Địa phủ trong thờ Mẫu có phải âm phủ không?

Không. Địa phủ trong tín ngưỡng thờ Mẫu là cõi đất, màu biểu trưng là vàng, khác với âm phủ, cõi của người chết trong quan niệm Phật giáo dân gian.