Nhịp sinh học biorhythm - lịch sử ra đời và bằng chứng khoa học

Biểu đồ nhịp sinh học với ba đường hình sin thể chất, cảm xúc, trí tuệ từng là trào lưu lớn trong thập niên 1970, và đến nay vẫn rất được ưa chuộng trên mạng. Ý tưởng nghe rất khoa học: cơ thể có những chu kỳ cố định bắt đầu từ ngày sinh. Bài viết kể lại lịch sử của lý thuyết này, những gì các nhà khoa học đã kiểm tra được, và phân biệt nó với nhịp sinh học ngày đêm, thứ có thật và đã được trao giải Nobel.

Ba chu kỳ cổ điển

Lý thuyết biorhythm cho rằng từ khoảnh khắc chào đời, mỗi người chịu tác động của ba chu kỳ:

Mỗi chu kỳ được vẽ thành một đường hình sin bắt đầu từ 0 vào ngày sinh. Nửa trên là giai đoạn "cao", nửa dưới là giai đoạn "thấp", còn những ngày đường cong cắt trục 0 được gọi là ngày tới hạn, được cho là dễ gặp trục trặc. Một số phiên bản thêm chu kỳ trực giác 38 ngày.

Về mặt toán học, hệ thống này có những con số khá thú vị. Hai chu kỳ 23 và 28 ngày cùng trở về điểm xuất phát sau 644 ngày, khoảng một năm chín tháng. Cả ba chu kỳ 23, 28, 33 cùng trùng lại sau 21.252 ngày, tức khoảng 58,2 năm, vì đó là bội chung nhỏ nhất của ba số.

Lịch sử ra đời

Wilhelm Fliess và những con số 23, 28

Cuối thế kỷ 19, bác sĩ Wilhelm Fliess ở Berlin đề xuất rằng cơ thể người vận hành theo hai chu kỳ 23 và 28 ngày, mà ông gọi là chu kỳ "nam" và "nữ". Fliess là bạn thân của Sigmund Freud trong những năm 1890, và Freud từng quan tâm tới ý tưởng này một thời gian.

Fliess tin rằng mọi sự kiện quan trọng trong đời người đều có thể biểu diễn bằng tổ hợp của 23 và 28. Vấn đề là, về mặt toán học, gần như mọi số nguyên đủ lớn đều viết được dưới dạng 23 nhân x cộng 28 nhân y với x, y là số nguyên. Vì thế lý thuyết có thể "giải thích" bất kỳ kết quả nào, và một lý thuyết giải thích được mọi thứ thì thực ra không dự đoán được gì.

Swoboda, Teltscher và chu kỳ 33 ngày

Khoảng năm 1904, nhà tâm lý học Hermann Swoboda ở Vienna đi đến kết luận tương tự Fliess một cách độc lập. Đầu thế kỷ 20, Alfred Teltscher, giáo sư kỹ thuật tại Đại học Innsbruck, bổ sung chu kỳ trí tuệ 33 ngày, hoàn chỉnh bộ ba quen thuộc ngày nay.

Trào lưu thập niên 1970

Biorhythm trở nên phổ biến rộng rãi vào thập niên 1970 nhờ các cuốn sách của Bernard Gittelson và những công ty bán biểu đồ in sẵn. Cuối thập niên ấy, thậm chí còn có máy tính cầm tay chuyên tính biorhythm. Nhiều người dùng biểu đồ để chọn ngày thi đấu, ngày đi máy bay hay ký hợp đồng.

Khoa học đã kiểm tra những gì

Vì lý thuyết đưa ra dự đoán cụ thể, như "ngày tới hạn dễ xảy ra tai nạn" hay "ngày trí tuệ cao làm bài tốt hơn", nó có thể được kiểm chứng. Và nó đã được kiểm chứng nhiều lần:

• Tai nạn lao động: nghiên cứu của Persinger và cộng sự năm 1978 không tìm thấy mối liên hệ giữa tai nạn trong công nghiệp và các ngày tới hạn.
• Kết quả học tập, làm việc: một nghiên cứu năm 1984 trên 368 người tham gia không thấy liên hệ giữa trạng thái biorhythm và kết quả các bài kiểm tra tương ứng. Nghiên cứu về khả năng đọc năm 1980 cũng không thấy khác biệt giữa giai đoạn cao, thấp hay ngày tới hạn.
• Tổng quan của Terence Hines (1998): nhà tâm lý học Terence Hines rà soát khoảng ba chục nghiên cứu đã công bố. Kết luận của ông là các nghiên cứu hoặc không tìm thấy hiệu ứng nào vượt mức ngẫu nhiên, hoặc mắc lỗi phương pháp, thống kê. Lý thuyết biorhythm, theo ông, không có giá trị.

Ngày nay, giới khoa học xếp biorhythm vào nhóm giả khoa học, tức một hệ thống trông có vẻ khoa học nhưng không vượt qua được kiểm chứng thực nghiệm.

Vì sao biểu đồ vẫn có vẻ "đúng"

Người dùng biorhythm thường kể những ngày thấy mệt đúng lúc đường thể chất xuống thấp. Có vài lý do khiến cảm giác ấy xuất hiện:

• Ai cũng có ngày mệt, ngày khỏe. Với ba đường cong lên xuống liên tục, gần như ngày nào cũng có ít nhất một đường đang thấp hoặc đang tới hạn để "giải thích" chuyện không may.
• Thiên kiến xác nhận: ta nhớ ngày dự đoán trúng, quên ngày dự đoán trượt.
• Hiệu ứng kỳ vọng: biết hôm nay là ngày "thấp", ta dễ để ý đến cảm giác mệt mỏi hơn.

Có một câu chuyện được nhà toán học Underwood Dudley kể lại: một người phụ nữ nhận biểu đồ biorhythm tính theo ngày sinh sai, vậy mà vẫn thấy nó rất chính xác. Đây là minh họa tiêu biểu của hiệu ứng Barnum.

Nhịp sinh học thật sự: đồng hồ ngày đêm

Điều trớ trêu là cơ thể người có nhịp sinh học thật, nhưng không giống biorhythm. Nhịp có cơ sở vững chắc nhất là nhịp ngày đêm (circadian rhythm), chu kỳ khoảng 24 giờ điều khiển giấc ngủ, thân nhiệt, nội tiết, tiêu hóa.

Năm 2017, giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học được trao cho ba nhà khoa học Jeffrey Hall, Michael Rosbash và Michael Young vì đã khám phá cơ chế phân tử của đồng hồ sinh học này: một nhóm gen và protein tự điều chỉnh theo chu kỳ trong từng tế bào.

Khác biệt cốt lõi giữa hai khái niệm:

Chính vì nhịp sinh học thật thay đổi theo môi trường và từng cá nhân, một chu kỳ cố định tính từ ngày sinh khó có thể mô tả cơ thể ai chính xác.

Dùng công cụ nhịp sinh học thế nào cho hợp lý

Trang nhịp sinh học của Thiên Tử Vi vẫn tính biểu đồ theo đúng công thức cổ điển, vì nhiều người thích xem như một trò chơi thú vị và một lời nhắc chăm sóc bản thân. Chúng tôi ghi rõ trên trang rằng lý thuyết này không có cơ sở khoa học được kiểm chứng. Gợi ý của chúng tôi:

• xem biểu đồ để vui, không dùng để chọn ngày phẫu thuật, thi cử hay ký hợp đồng;
• chăm sóc nhịp ngày đêm thật của mình: ngủ và dậy đúng giờ, ra nắng buổi sáng, hạn chế màn hình trước khi ngủ;
• khi thấy mệt kéo dài, hãy đi khám thay vì đổ cho "chu kỳ thấp".

Câu hỏi thường gặp

Ngày tới hạn có nguy hiểm không?

Không có bằng chứng nào cho thấy ngày tới hạn trong biorhythm làm tăng nguy cơ tai nạn hay bệnh tật. Các nghiên cứu về tai nạn lao động và những tổng quan như của Terence Hines đều không tìm thấy mối liên hệ này.

Chu kỳ 28 ngày có liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt không?

Fliess từng liên hệ hai điều này, nhưng chu kỳ kinh nguyệt thực tế dao động khác nhau ở mỗi người và thay đổi theo thời gian, không bắt đầu từ ngày sinh. Đây là hai khái niệm khác nhau.

Nếu không khoa học, sao trang vẫn có công cụ này?

Vì đây là một nét văn hóa đại chúng mà nhiều người yêu thích. Chúng tôi cung cấp công cụ kèm thông tin trung thực, để bạn tự quyết định cách dùng. Nếu thích những phép tính dựa trên lịch có cơ sở thiên văn thật, bạn có thể đọc bài Âm lịch Việt Nam được tính như thế nào.